21 กุมภาพันธ์ 2569
192
ธรรมาภิบาลยังมีอยู่ในสังคมหรือไม่ ?
“ธรรมาภิบาล” คำนี้ดูเหมือนว่ามันจะเจือจางจากสังคมไปแล้ว อาจเพราะคำนี้มันเก่าและไม่เป็นที่นิยมแล้ว ทั้งที่มันสำคัญและควรเป็นพื้นฐานของสังคมเรา วันนี้จึงขอย้อนรอยกลับไปยังสิ่งที่อาจารย์ไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม เคยกล่าวไว้ในงานปาฐกถาพิเศษในงานวันปรีดี พนมยงค์ เมื่อวันที่ 11 พฤษภาคม 2548 หัวข้อ “หลักธรรมาภิบาลกับการบริหารบ้านเมือง” โดยมีใจความสำคัญ ดังนี้
แด่รัฐบุรุษอาวุโส นายปรีดี พนมยงค์ ผู้มี “ธรรมาภิบาล” ในหัวใจ
- หลัก 6 ประการของ “คณะราษฎร”
- หลักความเป็นเอกราชของประเทศ
- หลักความปลอดภัยในประเทศ
- หลักความสุขสมบูรณ์ของราษฎร
- หลักราษฎรมีสิทธิเสมอภาคกัน
- หลักราษฎรมีเสรีภาพ (ที่ไม่ขัดต่อหลักข้างต้น)
- หลักให้การศึกษาอย่างเต็มที่แก่ราษฎร
- “ปณิธาน” อันยิ่งใหญ่
“การบำรุงความสุขสมบูรณ์ของราษฎร เป็นจุดประสงค์อันยิ่งใหญ่ของข้าพเจ้า
ในการทำการเปลี่ยนแปลงการปกครอง -----------”
(คำกล่าว 12 มีค. 2476)
- “นวัตกรรม” เพื่อ “ความสุขสมบูรณ์” และ “ความเป็นธรรม”
- การอภิวัฒน์ 24 มิถุนายน 2475
- เค้าโครงการเศรษฐกิจ พศ. 2476
- พรบ. จัดระเบียบเทศบาล พศ. 2477
- มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง พศ. 2477
- การปรับปรุงภาษีอากรให้เป็นธรรม ยกเลิก “ภาษีรัชชูปการ” ฯลฯ พศ. 2482
- รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พศ. 2489
- ฯลฯ
- ความหมาย “ประชาธิปไตย”
“ระบอบประชาธิปไตยนั้น เราหมายถึงประชาธิปไตยอันมีระเบียบตามกฎหมายและ
ศีลธรรม และความซื่อสัตย์สุจริต ไม่ใช่ประชาธิปไตยอันไม่มีระเบียบหรือไร้ศีลธรรม
--------- ระบอบประชาธิปไตยจะมั่นคงอยู่ได้ ต้องประกอบด้วยกฎหมาย ศีลธรรม
และความซื่อสัตย์สุจริต หรือในครั้งโบราณกาลเรียกว่าการปกครองโดยสามัคคี
ธรรม” (สุนทรพจน์ในสภาผู้แทนราษฎร 7 พค. 2489)
ความหมาย “ธรรมาภิบาล”
- “ทศพิธราชธรรม” (ธรรมของพระราชาหรือผู้ปกครอง)
- ทาน (การให้)
- ศีล (ความประพฤติดีงาม)
- ปริจาคะ (การบริจาค)
- อาชชวะ (ความซื่อตรง)
- มัททวะ (ความอ่อนโยน)
- ตปะ (ความเพียรบำเพ็ญตน)
- อักโกธะ (ความไม่โกรธ)
- อวิหิงสา (ความไม่เบียดเบียน)
- ขันติ (ความอดทน)
- อวิโรธนะ (ความไม่คลาดจากทำนองคลองธรรม)
- “พระปฐมบรมราชโองการ” (ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9)
“เราจะครองแผ่นดินโดยธรรม เพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชนชาวสยาม”
- “ระบบบริหารกิจการบ้านเมืองและสังคมที่ดี” (ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี พศ. 2542)
- หลักนิติธรรม
- หลักคุณธรรม
- หลักความโปร่งใส
- หลักความมีส่วนร่วม
- หลักความรับผิดชอบ
- หลักความคุ้มค่า
- พระราชกฤษฎีกาว่าด้วยหลักเกณฑ์และวิธีการบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดี พศ. 2546
ให้ความหมาย “การบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดี” ว่า ได้แก่ การบริหารราชการเพื่อ
บรรลุเป้าหมายดังต่อไปนี้
- เกิดประโยชน์สุขของประชาชน
- เกิดผลสัมฤทธิ์ต่อภารกิจของรัฐ
- มีประสิทธิภาพและเกิดความคุ้มค่าในเชิงภารกิจของรัฐ
- ไม่มีขั้นตอนการปฏิบัติงานเกินความจำเป็น
- มีการปรับปรุงภารกิจของส่วนราชการให้ทันต่อสถานการณ์
- ประชาชนได้รับการอำนวยความสะดวกและได้รับการตอบสนองความต้องการ
- มีการประเมินผลการปฏิบัติราชการอย่างสม่ำเสมอ
- “การกำกับดูแลกิจการที่ดี” (โดยตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย)
- ประโยชน์ของผู้มีส่วนได้เสียทุกฝ่าย (Interest of all stakeholders)
- ความโปร่งใส (Transparency)
- ความซื่อสัตย์ (Integrity)
- ความรับผิดชอบต่อผลการปฏิบัติงานตามหน้าที่ (Accountability)
- ความสามารถในการแข่งขัน (Competitiveness)
- “บรรษัทภิบาลที่ดี” (Good Corporate Governance)
(โดยสำนักงานคณะกรรมการกำกับหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์)
- การเคารพสิทธิของผู้ถือหุ้น และปฏิบัติต่อผู้ถือหุ้นทุกรายอย่างเท่าเทียมกัน
- ความรับผิดชอบต่อหน้าที่ (Accountability)
- การเปิดเผยข้อมูลและความโปร่งใสในการดำเนินงาน
- การปฏิบัติต่อผู้มีส่วนได้เสีย (Stakeholders) อย่างเป็นธรรมและมีจริยธรรม
ข้อเสนอเพื่อพิจารณา
- ความหมายแบบผสมผสาน
- หลักนิติธรรมยุติธรรม
- หลักคุณธรรมศีลธรรม
- หลักความโปร่งใสสุจริต
- หลักการมีส่วนร่วมรวมพลัง
- หลักความรับผิดชอบรับผิดรับชอบ
- หลักความคุ้มค่าสร้างคุณค่า
- หลักความมีเสรีภาพเสมอภาค
- หลักความเมตตาเอื้ออาทร
- หลักประโยชน์สุขร่วมกัน
- ความหมายแบบสั้นและง่าย
“ธรรมาภิบาล” คือ “การจัดการดูแลด้วยความดี”
ทำอย่างไรให้เกิด “ธรรมาภิบาล” ที่น่าพอใจในสังคมไทย
- “สภาสุจริตธรรมแห่งชาติ” (National Integrity Council)
(ข้อเสนอในงานวิจัยของ ศ.ดร. บวรศักดิ์ อุวรรณโณ พศ. 2542)
- เป็นองค์กรนอกภาครัฐ เกิดจากการรวมตัวกันขององค์กรในภาคประชาสังคมและ
บุคคล ต่าง ๆ
- ศึกษา เสนอแนะ ฝึกอบรม
- สร้างดัชนี (Index)
- สร้างเครือข่าย ในภาครัฐ ภาคธุรกิจเอกชน และภาคประชาสังคม
- เป็นผู้ติดตาม (Monitor) และรายงาน (Report)
- “เครือข่ายส่งเสริมธรรมาภิบาล” (Good Governance Network)
(ข้อเสนอเพื่อพิจารณา)
- สมาชิก (Network Members) ประกอบด้วย
ภาครัฐ (ปปช., กพร., กพ., สถาบันพระปกเกล้า, ศูนย์ส่งเสริมและพัฒนาพลังแผ่นดินเชิงคุณธรรม (ศูนย์คุณธรรม) ฯลฯ)
ภาคธุรกิจ (คณะกรรมการกำกับหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์ (กลต.), ตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย (ตลท.), สมาคมส่งเสริมสถาบันกรรมการไทย (IOD) ฯลฯ)
ภาคประชาสังคม (มูลนิธิประเทศไทยใสสะอาด, องค์กรเพื่อความโปร่งใสในประเทศไทย (Transparency Thailand), เครือข่ายประชาชนต้านคอร์รัปชัน, ฯลฯ)
-
- คณะกรรมการบริหาร (Executive Committee)
- ฝ่ายเลขานุการ (Secretariat)
- สู่ “ชีวิตและสังคมธรรมาภิบาล” (วิสัยทัศน์?)
- บุคคลธรรมาภิบาล
- ครอบครัวธรรมาภิบาล
- ชุมชนธรรมาภิบาล
- องค์กรธรรมาภิบาล
- สถาบันธรรมาภิบาล
- ท้องถิ่นธรรมาภิบาล
- สังคมธรรมาภิบาล
- ประเทศธรรมาภิบาล
- โลกธรรมาภิบาล
- “ธรรมาภิบาล” พูดง่าย ทำยาก แต่ต้องทำ
และยังมีบันทึกเพิ่มเติมเกี่ยวกับธรรมาภิบาลอื่น ๆ อีก ดังนี้
คุณธรรม 7 ประการ แห่งการกำกับดูแลกิจการที่ดี (Good Corporate Governance)
- สุจริตโปร่งใส
- ถูกต้องดีงาม
- เสมอภาคยุติธรรม
- คุณภาพประสิทธิภาพ
- รับผิดรับชอบ
- ร่วมคิดร่วมทำ
- เมตตาไมตรี
และ “ธรรมรัฐ” (GOOD GOVERNANCE)
- ความสุจริต (HONESTY)
- ความเป็นธรรม (FAIRNESS, PREDICTABILITY)
- ความโปร่งใส (TRANSPARENCY)
- ความรับผิดชอบต่อผลงาน (ACCOUNTABILITY)
- ความเป็นประชาธิปไตย, การมีส่วนร่วม (DEMOCRACY, PARTICIPATION)
- ความเอื้ออาทร (COMPASSION)
จากเอกสาร สามารถสรุปสาระสำคัญได้ ดังนี้
1) รากฐานแนวคิด
- เชื่อมโยงอุดมการณ์ของ คณะราษฎร (เอกราช ความปลอดภัย ความผาสุก ความเสมอภาค เสรีภาพ และการศึกษา)
- ย้ำปณิธานของปรีดี พนมยงค์: “บำรุงความสุขสมบูรณ์ของราษฎร”
- ประชาธิปไตยที่แท้ต้องมี กฎหมาย ศีลธรรม และความซื่อสัตย์สุจริต
- ทศพิธราชธรรม: คุณธรรมของผู้ปกครอง (ทาน ศีล ซื่อตรง อดทน ไม่เบียดเบียน ฯลฯ)
- พระราชดำรัส “ครองแผ่นดินโดยธรรม”
- หลักบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดี: นิติธรรม คุณธรรม โปร่งใส มีส่วนร่วม รับผิดชอบ คุ้มค่า
- หลักกำกับดูแลกิจการที่ดี/บรรษัทภิบาล: โปร่งใส ซื่อสัตย์ รับผิดชอบ คำนึงถึงผู้มีส่วนได้เสีย
2) ความหมายของ “ธรรมาภิบาล” สรุปสั้น ๆ คือ “การจัดการดูแลด้วยความดี”
3) เป้าหมายของการบริหารบ้านเมืองที่ดี
- เกิดประโยชน์สุขแก่ประชาชน
- ภารกิจรัฐสัมฤทธิ์ผล มีประสิทธิภาพ คุ้มค่า
- ลดขั้นตอนเกินจำเป็น ปรับตัวทันสถานการณ์
- อำนวยความสะดวกและตอบสนองประชาชน
- มีการประเมินผลสม่ำเสมอ
4) หลักธรรมาภิบาลแบบผสมผสาน (ข้อเสนอ)
- นิติธรรมและยุติธรรม
- คุณธรรมและศีลธรรม
- โปร่งใสสุจริต
- การมีส่วนร่วม
- ความรับผิดชอบ
- ความคุ้มค่า
- เสรีภาพและเสมอภาค
- เมตตาเอื้ออาทร
- ประโยชน์สุขร่วมกัน
5) แนวทางผลักดันในระดับสังคม
เสนอการสร้างกลไกภาคประชาสังคม เช่น
- “สภาสุจริตธรรมแห่งชาติ” ทำหน้าที่ศึกษา สร้างดัชนี ติดตาม และรายงาน
- “เครือข่ายส่งเสริมธรรมาภิบาล” เชื่อมภาครัฐ ธุรกิจ และประชาสังคม
เป้าหมายปลายทาง คือ ก้าวสู่ “ชีวิตและสังคมธรรมาภิบาล” ตั้งแต่ระดับบุคคล ครอบครัว ชุมชน องค์กร ประเทศ จนถึงระดับโลก
สิ่งสำคัญที่สุด
ธรรมาภิบาลไม่ใช่เพียงหลักการเชิงกฎหมายหรือการบริหาร แต่คือ คุณธรรมที่ต้องฝังอยู่ในตัวบุคคลและระบบสังคม
แม้ “พูดง่าย ทำยาก” แต่เป็นสิ่งจำเป็นต้องทำเพื่อ “ประโยชน์สุขของประชาชน”
ที่มา
ห้องความคิด “หลักธรรมาภิบาลกับการบริหารบ้านเมือง” https://paiboon.net/archives/type/2/detail/134/1?page=1
ห้องสมุด “ธรรมาภิบาล (Good Governance)” https://paiboon.net/archives/type/4/detail/1060/1?page=1
ห้องสมุด “ธรรมาภิบาล (Good Governance)” https://paiboon.net/archives/type/4/detail/933/1?page=1
